فصل در بيان توجيهاتى است كه از نسبت ترديد به حق شده ما پيش از اين ، در شرح بعضى احاديث ، شرح اهانت مؤمنين را داديم « 1 » ؛ و در اين‌جا محتاج به تكرار نيست . و اكنون شرح بعض فقرات ديگر آن را مىدهيم . بدان‌كه آنچه در اين حديث شريف وارد است از نسبت تردد به حق تعالى ، همين‌طور بعضى از امور ديگر كه در احاديث صحيحه بلكه در كتاب حكيم الهى مذكور است ، از نسبت « بَداء » و « امتحان » به حق تعالى ، مورد انظار علما گرديده ؛ و هر يك به حسب مسلك خود توجيه و تأويلى از آن فرمودند . [ توجيه شيخ بهايى از حديث ترديد ] چنانچه شيخ اجل بهايى - رضوان اللَّه عليه - در كتاب اربعين به سه وجه توجيه نموده كه مختصراً اشاره به آن مىكنيم : اوّل ، آن‌كه در كلامْ اضمار است ؛ يعنى ، اگر جايز باشد بر من تردد . دوم ، آن‌كه چون مردم در مَسائت كسانى كه محترم مىشمارند متردد هستند و در مسائت غير آنها متردد نيستند ، جايز است كه تردد را به طريق استعاره عوض احترام ذكر كنند . و مقصود آن است كه هيچ‌يك از مخلوقات چون مؤمن پيش من قدر و حرمت ندارد . سوم ، آن‌كه حق تعالى - چنانچه در حديث است - اظهار نعم و بشاراتى مىكند براى بندهء مؤمن در حال احتضار كه كراهت موت را زائل كند و رغبت به دار قرار پيدا كند ؛ پس تشبيه فرموده اين حال را به حال كسى كه اراده دارد دوست خود را متألم كند به المى كه دنبال آن فايدهء بزرگى است ، پس آن شخص مردد شود در اين‌كه چگونه اين الم را به او وارد كند به‌طورى كه اذيتش كم شود ؛ پس دائماً اظهار مىكند مرغِّبات را تا

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 338 ، شرح حديث نوزدهم ؛ و صفحه 645 ، شرح حديث سى و چهارم .